Lập Thu: đón thu bằng ba việc nhỏ và hai món nhuận phế

Lập Thu mở đầu mùa thu theo lịch tiết khí, nhưng cái nóng chưa chịu rời ngay. Dân gian gọi giai đoạn nóng kéo dài sau Lập Thu là con hổ mùa thu. Đây là lúc khí trời bắt đầu thu lại, độ ẩm giảm dần, nên dưỡng sinh cần chuyển từ hướng thanh nhiệt giải thử của mùa hạ sang hướng dưỡng âm nhuận phế, đồng thời vẫn giữ tỳ vị ổn định.

Ba tục của ngày Lập Thu

Ngoài các dấu hiệu của tự nhiên, Lập Thu còn sinh ra nhiều hoạt động dân gian đáng chú ý:

• Ăn dưa: người ta thường ăn dưa hấu hoặc dưa thơm vào ngày Lập Thu để nhuận phế sinh tân và phòng táo mùa thu. Miền Nam gọi là khái thu, miền Bắc gọi là cắn thu.
• Phơi nông sản: đây là cảnh sắc nông thôn đặc trưng, mạnh nhất ở Hồ Nam, Quảng Tây, An Huy, Giang Tây. Người dân phơi ngô, ớt, bí và các loại nông sản thu hoạch được trước hiên nhà, trên bậu cửa sổ, trên mái để dành cho mùa đông.
• Cân người: tục treo cân trong ngày Lập Thu để so cân nặng với ngày Lập Hạ mà biết mình gầy hay béo. Nếu sụt cân thì gọi là khổ hạ. Người xưa lấy béo gầy làm thước đo sức khỏe, nên sụt cân thì phải bù, cách bù gọi là thiếp thu phiêu, tức ăn các món thịt giàu dinh dưỡng để tăng bổ. Ngày nay nên hiểu tục này theo hướng cân đối, không cần ăn quá nhiều chất béo.

Ba huyệt cho phế và thận

Giao mùa là lúc phế dễ nhiễm tà khí, mũi dễ nghẹt, da dễ khô. Ba huyệt dưới đây dễ tự xoa tại nhà:

• Quan nguyên: vùng bụng dưới, dưới rốn 3 thốn, trên đường giữa trước. Dùng đầu ngón cái xoa ấn 3 đến 5 phút, tới khi thấy căng tức là được. Tác dụng ôn bổ thận dương, ích tinh cố bản.
• Thiên đột: vùng trước cổ, chính giữa hõm ức, trên đường giữa trước. Dùng đầu ngón trỏ ấn 2 đến 3 phút với lực vừa, cảm giác dễ chịu là đủ. Tác dụng trừ phế tà, nhuận phế ích khí.
• Nghinh hương: ngoài cánh mũi khoảng 0,5 thốn, trong rãnh mũi má. Xoa hai lòng bàn tay vào nhau cho nóng, rồi dùng mé ngoài ngón cái xoa dọc hai bên sống mũi và cánh mũi lên xuống khoảng 60 lần, tới khi thấy chua, căng, nóng. Tác dụng thanh nhiệt tán phong, khử táo nhuận phế, tuyên thông mũi.

Hai món canh cho ngày giao mùa

• Canh xương sống heo củ sen: xương sống heo 300 g, củ sen 250 g, muối, hành lá, gừng, rượu nấu và mì chính vừa đủ. Xương rửa sạch, chặt nhỏ, trụng nước sôi rồi vớt ra. Củ sen bỏ đốt và vỏ, rửa sạch thái lát. Cho xương vào nồi với nước, đun sôi rồi hớt bọt, nêm muối, rượu, hành, gừng, hạ nhỏ nấu tới khi thịt rời xương thì vớt xương ra, gỡ thịt và lấy tủy. Cho tủy và củ sen vào nấu chín, bỏ hành gừng, nêm mì chính. Tác dụng kiện tỳ khai vị, chỉ tả cố tinh.
• Canh phổi lợn lê hạnh nhân nam bắc: lê tuyết 1 quả, hạnh nhân nam 15 g, hạnh nhân bắc 6 g, bắc sa sâm 15 g, mật táo 1 quả, phổi lợn khoảng 150 g, thịt nạc 50 g, muối vừa đủ. Lê bỏ lõi cắt miếng, hạnh nhân nam bỏ vỏ, hạnh nhân bắc bỏ vỏ và đầu nhọn. Phổi lợn rửa sạch cắt miếng, xào cho chín săn trong nồi rồi rửa lại, để ráo. Cho tất cả vào nồi với nước, đun sôi rồi hạ nhỏ nấu khoảng 1 giờ, nêm muối. Tác dụng tư âm nhuận phế, chỉ khái hóa đàm.

Giữ nếp sinh hoạt ngày giao mùa

Điều quan trọng nhất của Lập Thu không nằm ở món ăn nào, mà ở chỗ đừng để cơ thể bị bất ngờ. Trưa vẫn nóng nên nhiều người vẫn dùng đồ lạnh, nhưng sáng sớm và chiều tối đã se lạnh, dễ nhiễm hàn. Nên giữ thói quen ngủ đủ, tránh thức khuya, vì mùa thu khí thu liễm, thức khuya làm hao âm. Bữa ăn nên bớt cay, bớt chiên rán, thêm vị chua dịu và các món canh có chất lỏng để phòng khô da, khô mũi, khô họng.

Tục cân người ngày xưa nhắc một điều còn đúng đến nay: sau một mùa hè ra nhiều mồ hôi, ăn uống thất thường, cơ thể thường sụt sức. Bù lại bằng bữa ăn đủ chất và giấc ngủ đều đặn thì tốt hơn là ăn thật nhiều thịt mỡ trong vài ngày.

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn y khoa. Người có bệnh nền nên hỏi thầy thuốc trước khi dùng các món ăn bài thuốc.