Nguồn gốc 24 tiết khí và vì sao dưỡng sinh phải theo tiết

Nhiều người thuộc bài ca tiết khí: xuân vũ kinh xuân thanh cốc thiên, hạ mãn mang hạ thử tương liên, thu xử lộ thu hàn sương giáng, đông tuyết tuyết đông tiểu đại hàn. Bốn câu tiếp nói thời điểm: mỗi tháng hai tiết, lệch nhau cùng lắm một hai ngày; nửa năm đầu rơi vào ngày 6 và 21, nửa năm sau là ngày 8 và 23.

Một năm có hai mươi tư tiết khí, theo thứ tự: Lập Xuân, Vũ Thủy, Kinh Trập, Xuân Phân, Thanh Minh, Cốc Vũ, Lập Hạ, Tiểu Mãn, Mang Chủng, Hạ Chí, Tiểu Thử, Đại Thử, Lập Thu, Xử Thử, Bạch Lộ, Thu Phân, Hàn Lộ, Sương Giáng, Lập Đông, Tiểu Tuyết, Đại Tuyết, Đông Chí, Tiểu Hàn, Đại Hàn.

24 tiết khí từ đâu mà có

Thời xưa có nhạc sĩ Linh Luân, người phát minh mười hai loại nhạc cụ. Ông nhận ra nhạc luật và tự nhiên có quy luật đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu: có cây đàn cổ không ai gảy mà tự ngân, vì nó cộng hưởng với nhịp điệu của tự nhiên. Từ đó sinh ra mười hai luật. Người xưa quan sát thiên tượng, gắn với quy luật sinh trưởng cây trồng, rồi chia năm thành hai mươi bốn đoạn, tức hai mươi tư tiết khí.

Thời điểm mỗi tiết hằng năm khá ổn định, thường mỗi tháng có hai tiết.

Vì sao dưỡng sinh phải đi theo tiết khí

Đông y cho rằng con người sinh ra từ tự nhiên. Hoàng Đế Nội Kinh viết: nhân bẩm thiên địa chi khí sinh, tứ thời chi pháp thành. Sự sống của con người gắn trực tiếp với khí trời đất, mà hai mươi tư tiết khí là bản tổng kết quy luật tự nhiên, nên dưỡng sinh phải theo tiết khí.

Tự nhiên là đại vũ trụ, cơ thể người là tiểu vũ trụ; hai bên phải hòa hợp, không hòa hợp thì sinh bệnh.

Nhị phân và nhị chí

Bốn tiết quan trọng nhất là hai phân và hai chí: Xuân Phân, Thu Phân, Hạ Chí, Đông Chí.

Nhị phân nghĩa là ngày đêm chia đôi: vào Xuân Phân và Thu Phân, ngày và đêm dài bằng nhau.

Nhị chí là lúc mùa hè và mùa đông đến. Hạ Chí bắt đầu những ngày phục, dương khí vượng; mặt trời chiếu thẳng đỉnh đầu, vị trí trên đường hoàng đạo nhìn từ trái đất đúng 90 độ, ngày dài nhất rồi ngắn dần tới Thu Phân. Đông Chí âm khí thịnh nhất, đêm dài nhất, vị trí mặt trời trên đường hoàng đạo là 270 độ, độ nghiêng lớn.

Xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm

Đông y nhấn mạnh xuân hạ dưỡng dương, thu đông dưỡng âm. Nguyên tắc này được nêu sớm nhất trong Hoàng Đế Nội Kinh: căn cứ thay đổi của tiết khí và quy luật tự nhiên, điều chỉnh âm dương cho điều hòa để đạt sức khỏe.

Mùa xuân và mùa hạ, dương khí tích lũy và thăng phát: xuân mới khởi, đến hạ thì đạt mức lớn nhất. Cơ thể người cũng biến đổi theo tiết nên phải dưỡng dương, vì dương khí rất quan trọng.

Dưỡng dương gồm hai mặt: bổ dương bằng thức giúp thăng phát, và biết thu lại khi dương khí lên quá nhanh. Mùa hè nhiều người ăn đá, uống đồ lạnh, nhưng lúc đó dương khí dồn hết ra ngoài, bên trong cơ thể rất lạnh, ăn đồ lạnh vào có thể đến thu đông sẽ phát bệnh.

Mùa thu và mùa đông, dương khí giảm dần, nhiệt độ hạ, đêm dài ra, dương giảm mà âm sinh. Đây là lúc phải thu tàng cho tốt phần dương khí đã giữ được trong mùa hạ, ví dụ phần nhận từ ánh nắng. Dương khí chỉ phong tàng tốt khi nằm trong âm; tàng đến Đông Chí thì nó trở thành hạt giống chôn trong cơ thể, tàng tốt thì sang xuân sức nảy mầm mới lớn.

Đông y có câu đông bất tàng tinh, xuân tất bệnh ôn: mùa đông không thu tàng dương khí cẩn thận thì mùa xuân sẽ sinh bệnh. Vì vậy dưỡng sinh quan trọng nhất là điều âm dương, âm bình dương bí thì người khỏe mạnh.

Bài gốc do bác sĩ Vu Quốc Vịnh, Bệnh viện Đông Trực Môn, Đại học Trung y Dược Bắc Kinh viết; bác sĩ Dương Vệ Bân, Bệnh viện Tây Uyển, Học viện Khoa học Trung y Trung Quốc thẩm định.

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn y khoa. Muốn áp dụng theo thể trạng riêng, nên hỏi thầy thuốc.